Cấu trúc tuần tự là nền tảng cơ bản nhất trong lập trình Java. Khi không có chỉ dẫn đặc biệt nào, trình biên dịch sẽ thực thi các câu lệnh theo thứ tự xuất hiện từ trên xuống dưới — mỗi lệnh hoàn tất trước khi lệnh tiếp theo bắt đầu. Đây là mô hình xử lý tuyến tính, không chứa điều kiện hay nhảy lệnh, và là thành phần thiết yếu trong mọi thuật toán, dù đơn giản hay phức tạp.

Cấu trúc rẽ nhánh cho phép chương trình đưa ra quyết định dựa trên giá trị của biểu thức luận lý. Java cung cấp nhiều dạng rẽ nhánh, bao gồm:

1. Câu lệnh if đơn giản

Dùng để kiểm tra một điều kiện duy nhất. Nếu điều kiện đúng (true), khối lệnh bên trong được thực thi; ngược lại, khối lệnh bị bỏ qua.

if (dieuKien) {
    // Khối lệnh thực thi khi dieuKien == true
}

2. Câu lệnh if-else

Hỗ trợ hai nhánh: một khi điều kiện đúng, một khi sai.

if (dieuKien) {
    // Thực thi nếu dieuKien đúng
} else {
    // Thực thi nếu dieuKien sai
}

3. Câu lệnh if-else if-else đa nhánh

Cho phép kiểm tra tuần tự nhiều điều kiện. Việc thực thi dừng ngay khi gặp điều kiện đầu tiên trả về true.

if (dieuKien1) {
    // Khối 1
} else if (dieuKien2) {
    // Khối 2
} else if (dieuKien3) {
    // Khối 3
} else {
    // Khối mặc định (khi tất cả điều kiện đều sai)
}

4. Cấu trúc if lồng nhau

Có thể đặt một câu lệnh if hoặc if-else bên trong khối lệnh của câu lệnh khác — tạo thành cấu trúc phân cấp linh hoạt.

if (ngoaiCung) {
    System.out.println("Điều kiện ngoài đúng");
    if (benTrong) {
        System.out.println("Cả hai điều kiện đều đúng");
    }
}

5. Câu lệnh switch

Là lựa chọn hiệu quả khi cần so sánh một biểu thức với nhiều giá trị hằng. Từ Java 7 trở đi, switch hỗ trợ kiểu String, ngoài các kiểu nguyên thủy như byte, short, int, char.

Mỗi nhánh case phải là hằng số (literal hoặc constant expression); khối default là tùy chọn và chỉ thực thi khi không có case nào khớp.

switch (giaTri) {
    case "A":
        System.out.println("Chọn phương án A");
        break;
    case "B":
        System.out.println("Chọn phương án B");
        break;
    default:
        System.out.println("Giá trị không hợp lệ");
}

Lưu ý: Từ khóa break ngăn hiện tượng "rò rỉ nhánh" (fall-through) — đảm bảo chỉ thực thi đúng một khối tương ứng.